Skriveno umjetničko blago manastira Piva

Skriveno umjetničko blago manastira Piva nekada je bilo poznato samo rijetkim ljubiteljima stare umjetnosti. Takođe, bio je poznat i ekspertima koji su sa mnogo teškoća stizali u pivska bespuća. Interesovanje šire javnosti privukao je kada je ugrožen izgradnjom hidroelektrane na rijeci Pivi morao biti premješten visoko iznad njenog izvora, prelijepog plavog Pivskog oka, zvanog Sinjac, pored kojeg je u 16. vijeku sazidan.

Premještanje spomenika kulture radi hidroenergetskih potreba pokazalo se u to vrijeme nužnim u više slučajeva, ne samo u Jugoslaviji već i drugdje. Čuveni spomenici, kao što su hramovi Abu Simbela sa džinovskim skulpturama, u Egiptu ili crkva u Farasu sa dragocjenim freskama ugroženi izgradnjom brane na Nilu premješteni su uz stručno zalaganje od potpunog uništenja.


Premještanje manastira Piva sa 1.260 metara kvadratnih fresaka i njegova rekonstrukcija u cjelini veoma je težak zadatak, koji prevazilazi sva poznata iskustva. Riješeno je da se po preseljenju sve dovede u prvobitno stanje. Građevinska cjelina manastira Pive je u bliskoj vezi sa prirodnim okvirom njegovog pejzaža koji govori o teškim uslovima u doba otomanske dominacije, kada je manastir podignut po cijenu mnogih žrtava. Tako okolina manastira, svojom oporošću i težinom pristupa, dobija značaj istorijskog svjedočanstva, što prevazilazi pri rodnu ljepotu mjesta.

U radu na premještanju manastira posebne teškoće pričinjavali su klimatski uslovi drugih snježnih zima, nedostatak komunikaci je i loše stanje očuvanosti spomenika. Crkva je ležala djelimično na ilovači, bila je plitkih temelja, klizanje terena stvaralo je pukotine koje su ugrožavale zidove i freske. Takođe, minimalna debljina maltne podloge fresaka na kamenim zidovima otežavala je skidanje fresaka sistemom stacco (skidanje sa izvornom malternom podlogom, koja ostaje sa svim karakterističnim neravninama, ugraviranim crtežom), što je najbolji, ah i najteži način rada koji je i primijenjen.

Premeštanje manastira Piva učinilo je da svijet upozna dotad skriveno umjetničko blago. Ispitivanjem arhitekture i fresaka, kao i arheološkim istraživanjima, dobijen je niz dragocjenih podataka o manastiru Piva, o načinu njegove gradnje i slikanja, kao i radu starih majstora uopšte. Skice na kamenu zida izgrađene prije malterisanja, sinopije i ugraviran crtež na malteru, sve do spojnica dnevno slikanih površina fresaka otkriveni su u anatomskom raščlanjivanju spomenika. Nađeni su tragovi trpezarije i starih konaka koji su ranije bili porušeni.

Radovi su počeli 1970. godine na temelju elaborata o premještanju Pive. U proteklom vremenu manastirski kompleks je preseljen na novu lokaciju, crkva je rekonstruisana od starog prenijetog kamena i freske vraćene na zidove. Manastirska riznica je konzervirana i prikupljena je dokumentacija o manastiru Piva.

Pivski manastir
Poslije 13 godina selidbe, 26. septembra 1982. godine direktor Hidroelektrane Piva Radovan Bošnjak predao je KLJUČEVE MANASTIRA PIVA mitropolitu crnogorskoprimorskom Danilu Dajkoviću. ČUDO PROROKA janićija se desilo, vjekovima ranije je rekao: „Manastir će bježati od vode u brdo i ubježaće”. Manastir Piva premješten je oko tri kilometra iznad prvobitne lokacije. Selidba je trajala 13 GODINA, koliko i izgradnja. Objavljujemo inserte iz knjige o izložbi „Umjetničko blago manastira Pive“ održane u BUKUREŠTU 1979, jer je tada Crna Gora bila razorena zemljotresom.

Pivski manastir sagrađen je ubrzo pošto je 1557. patrijarh Makarije Sokolović obnovio Pećku patrijaršiju uz pomoć svog rođaka (brata od strica), velikog vezira Mehmeda Sokolovića.

Prethodila mu je 1571. godine gradnja čuvenog mosta na Drini, kod Višegrada, kojom je vezir iskazao svoju naklonost prema postojbini. Mehmed-paša Sokolović, mudri i veliki turski državnik, bio je i zaštitnik Dubrovnika, zaslužan za zbližavanje Turske sa Dubrovnikom, kojem je obezbijedio povlastice u trgovini širom turskih zemalja. Poslije njegove smrti, separatistička strujanja podrivaju osmanlijski poredak i slabe tursku državu, a život porobljenih naroda u njoj postaje još teži, bremenit svakojakim nametima. Samo u povoljnim prilikama za vrijeme ovog velikog vezira hrišćanskog porijekla i u jednoj gotovo slobodnoj oblasti kakva je bila pivsko-drobnjačka, mogla se u doba opšteg balkanskog robovanja pod Turcima, uz rodoljubivo zalaganje ktitora i bratstva, podići i freskama ukrasiti tako monumentalna trobrodna crkva kakva je Savatijeva građevina u manastiru Pivi.

Patrijarh Savatije, sinovac patrijarha Makarija, namjeravao je da sjedište patrijaršije, zbog bezbjednosti, prenese iz Peći u skrovitiju Pivu. Stoga je tako svesrdno i žurno opremao svoju zadužbinu, ali ga je u ostvarenju ove zamisli pretekla smrt.

U drugoj polovini 16. vijeka jedna grana bratstva Sokolovića, čiji poturčeni članovi zauzimaju položaje visokih državnih funkcionera, upravlja turskim carstvom, dok druga stoji na čelu Srpske crkve i obnavljajući je, pod uticajem Vaseljenske i Grčke crkve, stvara njenu teokratsku organizaciju. Pećki patrijarsi Makarije, Antim, Gerasim i Savatije Sokolovići, tih godina, dok njihovi srodnici Mehmed-paša, Ferhad-paša i Mustafapaša Sokolovići uživaju veliki ugled i visoke položaje u turskom carstvu, izgrađuju makarijevsku crkvenu organizaciju na temelju povlastica dobijenih od turskih sultana. Ove povlastice bile su slične onima koje su date Carigradskoj patrijaršiji i Ohridskoj arhiepiskopiji, a zasnivaju se na povlasticama koje je Mehmed II Osvajač dao Vaseljenskoj patrijaršiji poslije osvajanja Carigrada 1453. godine i njenom prvom patrijarhu Genadiju Sholarisu.

Unutar Otomanske imperije, feudalne i teokratske po uređenju u kojoj su se narodi dijelili po vjeri, crkva je bila priznata samouprava. To je pomoglo Srpskoj pravoslavnoj crkvi da odigra važnu ulogu u okupljanju potlačenog naroda pod turskom vlašću i da, u vremenima teškim za život, omogući dalji razvoj prosvjete i umjetnosti.

Pošto unutar Turske imperije nisu priznavali etničko-političke granice, stvoreni su uslovi za široku razmjenu i ukrštanje vizantijskih i istočnjačkih kulturnih tradicija, iz čega je na Balkanu nastala svojevrsna tursko-vizantijska civilizacija u periodu od 15. do 19. vijeka. Sultanova vlada je prihvatila neku vrstu izuzeća za veliki broj manastira, koji su zavisili direktno od autoriteta patrijarha i tolerisala postojanje više drugih manje važnih manastira, izgubljenih u bespuću balkanskih planina. U zidinama ovih manastira mogle su se osnivati i ukrašavati crkve.

U to vrijeme uticajni hercegovački mitropoliti uspijevali su da izdejstvuju od sultana izvjesne privilegije i odobrenje za podizanje i obnovu mnogih crkava, zahvaljujući visokim položajima Hercegovaca na turskoj Porti.

Turskim fermanom zabranjeno je bilo zidanje novih crkava, ali, budući da je bilo dopušteno obnavljanje starih, oronulih crkava, podizane su iz temelja nove, nekada i veće, kao što je bio slučaj sa Pivom. Freske u manastiru Piva su najobimniji i svakako jedan od najznačajnijih ansambala zidnog slikarstva nastalog po obnovi Pećke patrijaršije.

Sveta Gora i manastir Hilandar, s kojim svi manastiri u zemlji i u teškim prilikama pod Turcima održavaju stalne veze, bili su izvori duhovnog saznanja. Odatle dolaze obavještenja i o umjetničkom stvaranju i nova tematika ikonografskog sadržaja u koju se, pod uticajem sa Krita, uvode izvjesne novine.

Grupa slikara koja je 1604. do 1605. naslikala freske u glavnom hramu manastira Piva, neujednačenih umjetničkih sposobnosti, ostvarila je izvanredno bogat ikonografski sadržaj, nadahnut umnogome umjetnošću toga doba.

Iguman pivski kir Simeon, koji se brinuo o živopisanju crkve manastira Piva, odlazio je na Svetu goru prije nego što je crkva slikana, a i kasnije, tokom svog igumanovanja u Pivi održavao je veze sa Svetom Gorom, šaljući tamo svoje kaluđere da prepisuju knjige za manastir.

Svakako da je ovaj preduzimljivi i učeni kaluđer, za čije vrijeme je u Pivi radila prepisivačka radionica, imao uticaja na izbor tema kojima su slikari ukrasili zidove pivskog hrama. Enciklopedijski iscrpan sadržaj, obogaćen izuzetno razvijenim i rijetkim ikonografskim predstavama određenih biblijskih i liturgijskih tema, odlikuje ovo slikarstvo monumentalnih razmjera i nejednakih umjetničkih vrijednosti.

Slikarstvo 16. vijeka uopšte je u znaku povratka vizantijskom duhu i strukturi umjetnosti koja se formirala sredinom 14. vijeka.


Izronio stari manastir

Repertoar zidnih slika u pivskom naosu ističe se velikim bogatstvom. U konhi apside je ogromna Bogorodica Platitera, ispod koje je Nebeska liturgija, apostola i Poklonjenje agnecu, sa impozantnom povorkom arhijereja, koje predvode Vasilije Veliki i Jovan Zlatousti, liturgičari iz 4. vijeka. U naosu, pored uobičajenih jevanđeljskih ciklusa Velikih praznika i ciklusa stradanja Hristovih, ilustrovanih veoma opširno, među kojima, zbog bogatstva ilustrovanih muzičkih instrumenata, posebno izdvajamo scenu Ruganja prikazane su scene isceljenja i drugih djela Hristovih, kao i događaji iz života Bogorodice, Svetog Jovana i drugih svetitelja. Pored njih su i rjeđe slikane predstave molitve „O tebe raduetsja“ i jedinstvene kompozicije „Jerusalima“, koja prikazuje Bogorodicu kao prvog hodočasnika, kako obilazi sveta mjesta poslije Hristovog vaznesenja, Jerusalim, Vitlejem i Nazaret, upućujući buduće poklonike Svete zemlje šta treba da obiđu, tema je uzeta iz „Legende auree“ i veoma se rijetko ilustruje na freskama. Ova kompozicija koja se u Pivi rano javlja, svakako pod palestinskim uticajem, vrlo je popularna tokom 18. vijeka u Jerusalimu, kada se, ikonografski obogaćena, često slika na platnu, pa je kao „hadžijsku ikonu“ donose hodočasnici iz Svete zemlje.

Pored južnih vrata naslikana je slabo očuvana ktitorska kompozicija. Natpis je gotovo sasvim izbrisan. Pored Savatija, ktitora Pive, desno od vrata naslikana je još jedna nesignirana figura u bogatom ćurku postavljenom krznom i zelenoj svilenoj anteriji, sa okruglom bradom i turbanom, koja predstavlja turskog velikodostojnika kako pokazuje na zdanje prikazano iznad vrata. Po predanju, ona predstavlja velikog vezira Mehmeda Sokolovića, strica hercegovačkog mitropolita, kasnije patrijarha pećkog kir Savatija. Postoji predanje da je Smail-aga Čengić, koji je često dolazio u Pivu i manastir, smatrajući ga carskim vakufom, ulazio u crkvu i pred ovom slikom klanjao.

Slikarske vrijednosti živopisa pivskog naosa su neujednačene, jer je bila neujednačena i slikarska vještina i kultura grupe majstora koja ga je oslikavala.

Temelji na Crkvi Uspenja Bogorodice

o postanku manastira Piva govori opširan natpis nad glavnim vratima u naosu crkve, iz kojeg se saznaje da je u današnju crkvu, posvećenu Uspenju Bogorodice, osnovao 1573. godine hercegovački mitropolit, potom patrijarh srpski Savatije (Sokolović).

Na osnovu natpisa u naosu i narteksu, veoma dragocjenih izvora o podizanju i ukrašavanju crkve manastira Pive, radovi su izvršeni u tri maha: zidanje od 1573 do 1586. godine, slikanje fresaka u glavnom dijelu hrama od 1604. do 1605. godine, fresaka na svodu priprate 1604. godine i živopisanje zidova priprate 1626. godine Savatijeva monumentalna zadužbina podignuta je na mjestu gdje je i ranije postojala crkva posvećena Uspenju Bogorodice. 0 tome postoje sačuvani tragovi i istorijski zapisi. U donjim djelovima manastirskog zdanja uzidani su sekundarno upotrijebljeni veliki kameni blokovi, ponegdje sa tragovima fresaka, od kojih su neki, njih dvadesetak, sudeći po obradi kamena, bili nadgrobno znamjenje stećci. Sigurno je da je i prije ovdje postojao manastir.

Današnji pivski manastir sagrađen je ubrzo pošto je 1557. patrijarh Makarije Sokolović obnovio Pećku patrijaršiju uz pomoć svog rođaka (brata od strica), velikog vezira Mehmeda Sokolovića.

Spritus Movens

Spiritus Movens, časopis za savremenu duhovnost, društvo i ljude