Mistično podzemlje Vječnoga grada

Rim je grad sa najvećom koncentracijom kulturnoumjetničkih spomenika na svijetu iz raznih epoha, od starog vijeka do savremnog doba, među kojima su i oni koji se nalaze u njegovom podzemlju, katakombe. Radi se o podzemnim hodnicima i prostorijama, koji su služili kao groblja i za vjerske obrede hrišćana i Jevreja u antičko doba. Ime je vjerovatno grčkog porijekla, a u početku se upotrebljavao naziv coemeterium, koji takođe potiče iz grčkog jezika i znači mjesto gdje se spava, koje ističe da je za hrišćane grob samo privremen u očekivanju uskrsnuća. Termin katakomba prvo se odnosio samo na podzemne hrišćanske grobnice u kompleksu Svetog Sebastijana na Via Apiji, da bi se kasnije proširio na sva podzemna groblja u Rimu.

Hrišćanske katakombe

Iako su i pripadnici drugih religija i naroda sahranjivali svoje mrtve u podzemnim prostorijama, kao Etrurci i Jevreji, najpozantije su hrišćanske katakombe, posebno one u Rimu. One su nastale krajem drugog i početkom trećeg vijeka, kada je papa Zefirino (199-217) povjerio đakonu Kalistu ( koji je postao papa 217-222) da se brine o hrišćanskom groblju na Via Apia. Dok su Rimljani obično spaljivali mrtve, hrišćani su napustili taj običaj zbog vjere u uskrsnuće tijela.

Rimski zakoni zabranjivali su sahranjivanje na prostoru grada. Katakombe su bile smještene na periferijama duž najvažnijih puteva koji su spajali Rim sa drugim djelovima Italije i Carstva, kao što su Via Apia, Via Labikana, via Tiburtina, Via Ardeatina, Via Nomentana. U početku su se koristili prirodni podzemni prostori ili napušteni rudnici, a kasnije je počelo prokopavanje mekog kamena u podzemlju grada i izgrađeno je više stotina kilometara katakombi na više nivoa, do dubine od 30 metara. Grobovi su smješteni u zidovima, rjeđe ispod poda, a nekada se nalaze u posebnim nišama ili prostorijama, kada se radilo o značajnim ličnostima, posebno mučenicima.

Knjiga A. Bozia, Podzemni Rim

Sveci i heroji

Hrišćani su se tu sakupljali da obavljaju pogrebne i druge obrede, posebno da se mole pored grobova mučenika, koji su ubijeni zbog vjere u progonima od nekih rimskih careva, od kojih su bili najžešći oni u vrijeme careva Decija, Valerijana i Dioklecijana. Mučenici su slavljeni kao sveci i heroji vjere. Vjernici su se trudili da sahrane svoje bližnje pored njihovih grobova, vjerujući da će se i na nebu ostvariti njihova mistična blizina.

Hodočasnici nad grobom mučenika Hipolita

Prvi opis rimskih katakombi dao je Sveti Jeronim (347-420), porijeklom Ilir, prevodilac Biblije na latinski. On piše da je kao student u Rimu često nedjeljom obilazio grobove apostola i mučenika zajedno sa svojim drugovima: „Ulazili smo u utrobu zemlje… Slaba svjetlost koja je prodirala sa površine zemlje jedva je smanjivala mrak. Išli smo polako, korak po korak, potpuno obavijeni tamom“.

Pjesnik Prudencio piše da su početkom petog vijeka mnogi hodočasnici dolazili u Rim iz okoline da se mole nad grobom mučenika Hipolita, koji je sahranjen u katakombama na Via Tiburtini.

Poslije legalizacije hrišćanstva Milanskim ediktom 313. godine, u vrijeme pape Damaza Prvog (366-384), kripte u kojima su bili sahranj eni mučenici bile su ukrašene, a kasnije, kada je u vrijeme cara Teodosija Prvog (379 -395) hrišćanstvo postalo državna religija, hrišćani su se sve manje sahranjivali u katkombama, koje su postale mjesto kulta mučenika. U šestom vijeku, pape Viđilio i Ivan Treći restaurirali su katakombe poslije vizantijsko-gotskih ratova, jer su ih Goti oštetili. U osmom i devetom vijeku, pape Hadrijan Prvi i Lav Treći obnavljaju grobove mučenika u rimskim katakombama. Praksa sahranjivanja u katakombama bila je potpuno napuštena kada je u devetom vijeku bilo dozvoljeno sahranjivanje na grobljima unutar grada. Osim toga, tijela mučenika uglavnom su bila prenesena u rimske crkve i katakombe su bile postepeno napuštene i zaboravljene.

Prva istraživanja

Prva istraživanja hrišćanskih katakombi počinju u vrijeme renesanse. Antonio Bozio (1575-1629), arheolog i istoričar Malteškog Viteškog Reda, prvi je sistematski istražio i opisao oko 30 rimskih katakombi u svom obimnom djelu „Podzemni Rim“. Zbog tog istraživačkog poduhvata, Bozio je kasnije nazvan „Kristoforo Kolombo podzemnog Rima“. U vrijeme katoličke reformacije u 16. vijeku, kultovi mučenika i svetaca dobili su na značaju.

Naučna istraživanja rimskih katakombi intenzivirana su u 19. vijeku kada su objavljeni obimni radovi Đuzepea Markia, Đuzepea Vilperta, a posebno Đovanija Batiste de Rosia. Na predlog De Rosia, papa Pio Deveti 1852. osnovao je Komisiju za sakralnu arheologiju „radi efikasnije brige i nadgledanja groblja i antičkih hrišćanskih građevina u Rimu i okolini, radi sistematskih i naučnih iskopavanja i istraživanja groblja i radi konzervacije i čuvanja onoga što se nađe u iskopavanjima“. Papa Pio Jedanaesti 1925. proglasio je ovu komisiju papskom, a ugovorima sa Italijom precizno su definisane njene kompetencije i ona se do danas sa velikim uspjehom brine o katakombama, njihovom održavanju i istraživanjima, služeći se najmodernijim naučnim i tehničkim metodama. U Rimu su do sada otkrivene dvije jevrejske i oko 60 hrišćanskih katakombi i procjenjuje se da je njihova dužina oko 1.000 kilometara, ali se stalno otkrivaju nove. Od njih je za posjetioce otvoreno samo šest hrišćanskih katakombi.

Mučenik i svetac

Katakombe Svetoga Kalista dugačke su oko 20 kilometara sa 4-5 nivoa i u njima je sahranjeno oko 500.000 osoba. Dobile su ime po istoimenom papi, mučeniku i svecu, a u njima je sahranjena i mučenica Sveta Cecilija. Katakombe Svetoga Sebastijana dobile su ime po ovom poznatom mučeniku i svecu, nad čijim je grobom car Konstantin podigao crkvu u četvrtom vijeku, a u 17. vijeku kardinal Scipion Borgeze sagradio je na istom mjestu monumentalnu baroknu baziliku Svetog Sebastijana. Katakombe Domitile dobile su ime po rimskoj plemkinji koja je poklonila teren za njihovu gradnju, kao i i katakombe Prisile . Katakombe Svete Agneze dobile su ime po djevojčici koja je zbog vjere u 12-oj godine umrla mučeničkom smrću.

Pored ovih katakombi nalazi se monumentalni cilindrični mauzolej u kome su sahranjene Konstantina i Jelena, kćeri cara Konstantina, a papa Honorio je u sedmom vijeku sagradio nad grobom Svete Agneze baziliku. Najzad, katakombe svetih Petra i Marselina nose naziv po ovoj dvojici hrišćanskih mučenika koji su u njima sahranjeni. Samo mali dio katakombi dostupan je posjetiocima u pratnji vodiča i u grupama od najviše 35 osoba.

I danas brojni turisti i hodočasnici koji posjećuju rimske katakombe intenzivno doživljaju susret sa ovim mističnim svijetom, koji je bio inspiracija književnih, umjetničkih i filmskih djela.

Sačuvan nastariji likovni prikaz Bogorodice

Katakombe su interesantne i zbog prvih djela hrišćanske umjetnosti. Radi se uglavnom o freskama, ali i o mozaicima i reljefima na sarkofazima, koji preuzimaju tehnike i stil paganske grčko-rimske umjetnosti, koja se prilagođava novim sadržajima hrišćanstva. U početku uglavnom su prikazivani hrišćanski simboli, monogrami i simboli Krista, jagnje ili riba, te simboli vječnog života, kao golub, palma, feniks i paun. Ponekad su prikazani neki alati koji predstavljaju zanat kojim se bavio pokojnik. Kasnije su prikazivane složenije kompozicije sa scenama iz Starog i Novog zavjeta, kao što su Noe i potop, scene iz života proroka, posebno Jone i Daniela, Mojsije, Isus kao dobri pastir, scene iz Isusovog života i Bogorodica. U katakombama Svete Prisile sačuvan je nastariji likovni prikaz Bogorodice, iz prve polovine trećeg vijeka. Bogorodica je prikazana sa malim Kristom koga drži na koljenima, ispred proroka koji pokazuje jednu zvijezdu.

 Piše: Antun Sbutega

Agora

Spritus Movens

Spiritus Movens, časopis za savremenu duhovnost, društvo i ljude